Các nhà phát triển game Việt Nam đang quan tâm và thảo luận điều gì? Sau một diễn đàn game tại TP.HCM, chúng tôi nhận ra mối quan tâm lớn nhất không phải là "tạo hit"

Trong hai năm qua, khi giới làm game Trung Quốc thảo luận về việc "xuất ngoại" (go global), Việt Nam thường được đặt vào một vị trí rất thực dụng.

Chi phí nhân công thấp, nhiều nhà phát triển di động, các đội ngũ làm game casual dày đặc, phù hợp để làm nơi thử nghiệm và sản xuất sản phẩm. Đặc biệt trong các thể loại như Hyper-casual, Casual, Puzzle, sự hiện diện của các đội ngũ Việt Nam ngày càng mạnh mẽ. Nhiều sản phẩm có thể không quá rùm beng về mặt truyền thông, nhưng lại có chỉ số tải xuống và doanh thu quảng cáo toàn cầu cực kỳ đáng nể.

Tuy nhiên, khi thực sự đến TP.HCM tham dự Mobile Executive Summit (MES), Rossky nhận thấy các cuộc thảo luận ở đây không chỉ dừng lại ở việc "Team Việt Nam lại vừa làm ra hit nào", mà giống như một cuộc tự vấn tập thể của các khách mời về một thị trường mới nổi: Khi Việt Nam đã chứng minh được khả năng làm ra lượng lớn game di động một cách nhanh chóng, làm sao để chuyển mình từ "biết làm game" sang "biết vận hành công ty"? Khi các nhà đầu tư quốc tế, nhà phát hành và các bên M&A (mua lại & sáp nhập) bắt đầu để mắt tới đây, các studio bản địa cần làm gì để thực sự đủ điều kiện được đầu tư, được mua lại và được đặt cược lâu dài?

Góc nhìn này rất khác so với nhiều sự kiện game tại Trung Quốc.

Tại các hội trường ở Trung Quốc, mọi người quen bàn về AI, minigame, mua user (UA), giấy phép (bản số), hay việc đi ra biển lớn. Nhưng tại TP.HCM, những vấn đề được các khách mời thảo luận lặp đi lặp lại lại cơ bản và trực diện hơn: Cấu trúc cổ phần công ty nên xây dựng thế nào? Thuế và pháp lý có vượt qua được vòng thẩm định (Due Diligence) không? Tại sao người sáng lập lại cần gọi vốn? Nhân viên có nên có cổ phần thưởng (ESOP) không? Làm sao để vận hành một tựa game trong 5 năm?

Những chủ đề này nghe có vẻ không "hot", nhưng chính chúng lại tạo nên bước ngoặt thực tế nhất của ngành game Việt Nam hiện nay.

1. Việt Nam không thiếu tốc độ, nhưng thiếu năng lực dài hạn

Những năm qua, game di động Việt Nam tăng trưởng rất nhanh nhờ lối chơi (gameplay) đặc trưng: team nhỏ, quyết định nhanh, thực thi mạnh. Khi thấy xu hướng thị trường, họ có thể nhanh chóng làm bản mẫu (prototype), đưa lên test và điều chỉnh thần tốc dựa trên dữ liệu.

Tại diễn đàn, nhiều khách mời nhắc đến từ khóa "Tốc độ". Đây là lợi thế dễ nhận thấy nhất của ngành game Việt Nam đối với thế giới. Nhiều team không có cấu trúc tổ chức phức tạp nhưng lại đưa sản phẩm ra thị trường rất nhanh. Vị trí của Việt Nam hiện nay khá giống Thổ Nhĩ Kỳ vài năm trước, hoặc giống ngành game di động Trung Quốc thời kỳ đầu.

Tuy nhiên, sự đồng thuận tại diễn đàn cũng rất rõ ràng: Tốc độ chỉ giải quyết được vấn đề ở giai đoạn đầu.

Các team Việt Nam đã chứng minh họ có thể làm nhiều game, lấy được lượt tải, chạy tốt mô hình quảng cáo. Nhưng để trở thành một công ty game bền vững, họ cần một bộ năng lực khác: Vận hành, giữ chân người dùng dài hạn (retention), mô hình kiếm tiền hỗn hợp (hybrid monetization), phân tích dữ liệu... và khả năng đóng gói những thứ đó thành quy trình tổ chức.

Một khách mời nói rất thẳng thắn: Fast follow (đi theo nhanh) không xấu, nhiều công ty Trung Quốc cũng lớn mạnh từ đó. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở fast follow, bạn chỉ có thể làm ra một thương vụ làm ăn tốt, chứ khó trở thành một công ty mà thị trường vốn sẵn sàng đặt cược dài hạn.

2. Bàn chuyện M&A: Đừng bàn giá cả, hãy bàn "có thể mua được không"

Điểm gây ấn tượng nhất là tỷ lệ thảo luận về đầu tư, tài chính và cấu trúc công ty cực kỳ cao.

Ở Trung Quốc, khi nói về M&A, người ta bàn về giá, lợi nhuận, tài nguyên nền tảng. Nhưng ở TP.HCM, câu hỏi bị đẩy lên sớm hơn nhiều: Cấu trúc công ty bạn có phù hợp để bị mua lại không? Thuế có minh bạch không? Bản quyền IP có vấn đề gì không? Cổ phần có quá tập trung không? Nếu bên mua đến, bạn có vượt qua vòng thẩm định hồ sơ không?

Tại sự kiện, có chuyên gia chia sẻ rằng nhiều studio Việt Nam có sản phẩm tốt, doanh thu ổn, người mua rất quan tâm nhưng cuối cùng lại "không thể mua". Lý do là công ty không được xây dựng theo tiêu chuẩn để có thể gọi vốn hay M&A: cấu trúc cổ phần không rõ ràng, hồ sơ thuế không chuẩn chỉnh, IP phức tạp hoặc pháp nhân đăng ký không phù hợp với giao dịch quốc tế.

Muốn kết nối với chuỗi công nghiệp toàn cầu, không thể chỉ dựa vào chỉ số sản phẩm, mà bản thân công ty cũng phải trở thành một "món hàng" có thể giao dịch được.

Roski và Jakub đến từ two & a half gamers

Bên cạnh đó là từ khóa "Playbook" (Sách chiến thuật). Đó là việc đóng gói kinh nghiệm thành phương pháp luận có thể tái sử dụng: từ cách lập dự án, test gameplay đến việc rút kinh nghiệm từ thất bại. Điều này giúp năng lực của team không bị biến mất khi một dự án thất bại hoặc khi nhân sự thay đổi.

3. Qua phần đặt câu hỏi: Các nhà phát triển Việt Nam đang lo lắng điều gì?

Phần Q&A đã bộc lộ những "vấn đề ẩn" cụ thể hơn:

• Vòng xoáy thoái vốn (Exit Flywheel): Có người hỏi liệu Việt Nam có thể sao chép mô hình của Thổ Nhĩ Kỳ — nơi sau khi các công ty lớn như Peak Games được mua lại, nhân viên và người sáng lập trở thành nhà đầu tư thiên thần, thúc đẩy làn sóng startup tiếp theo? Câu trả lời là: Bước đầu tiên vẫn phải là minh bạch cấu trúc công ty để vốn ngoại đổ vào được đã.

  
  

• Quản lý và cấu trúc xuyên biên giới: Quy tắc về dòng vốn, pháp nhân hải ngoại, quyết toán nền tảng và thuế tại Việt Nam phức tạp hơn Thổ Nhĩ Kỳ. Lời khuyên là hãy làm tốt những gì có thể kiểm soát: đăng ký công ty, tuân thủ thuế và IP.

  
  

• Tại sao nhà sáng lập Việt Nam vẫn thận trọng với vốn mạo hiểm (VC)? Các khách mời cho rằng nhiều team Việt Nam vốn đã tự kiếm được tiền, nên nhà đầu tư không thể chỉ mang tiền đến, mà phải chứng minh mình mang lại giá trị về phát hành, LiveOps hoặc nguồn lực toàn cầu.

  
  

4. Cơ hội của Việt Nam: Không phải là trở thành Trung Quốc hay Thổ Nhĩ Kỳ tiếp theo

Tại sao năm nay biểu hiện của các nhà phát triển Việt Nam trên thị trường toàn cầu (đặc biệt là bảng xếp hạng Mỹ) lại không còn "chói sáng" như vài năm trước? Có 4 nguyên nhân chính được đúc kết:

1. Thoái trào của Hyper-casual: Thời kỳ ăn nên làm ra từ game siêu đơn giản đã qua, việc chuyển sang Hybrid-monetization (kiếm tiền hỗn hợp) đòi hỏi trình độ cao hơn, nhiều team Việt Nam chưa theo kịp.

   
   

2. Vấn đề tuân thủ nền tảng: Trước đây một số team dùng thủ thuật "bạo lực" để kiếm tiền quảng cáo. Gần đây Google thắt chặt quy định, nhiều tài khoản bị khóa. Khi rời bỏ hệ sinh thái AdMob, doanh thu của họ sụt giảm mạnh.

   
   

3. Vấn đề thuế: Chính phủ Việt Nam yêu cầu Google cung cấp dữ liệu thu nhập của nhà phát triển. Việc phải nộp bù thuế (có tin đồn lên tới 20-35% lợi nhuận) khiến dòng tiền của nhiều team bị yếu đi. Tuy nhiên, việc minh bạch thuế cũng là cơ hội để Chính phủ bắt đầu hỗ trợ ngành game chính thống.

   
   

4. Sự trỗi dậy của Thổ Nhĩ Kỳ: Các team Thổ Nhĩ Kỳ đang chiếm lĩnh thị phần của Việt Nam nhờ sự hỗ trợ mạnh mẽ từ vốn và khả năng ứng dụng AI tốt hơn.

   
   

Dưới tác động tổng hợp của các yếu tố trên, một hiện tượng mới đã xuất hiện trong giới game Việt: Ngày càng nhiều đội ngũ Việt Nam chọn hợp tác với các công ty game danh tiếng toàn cầu, ví dụ như giao sản phẩm cho SayGames, Habby, VOODOO... để phát hành. Một số sản phẩm đã có thành tích khá tốt, chẳng hạn như Sand Loop.

Cảm nhận lớn nhất của Rossky tại TP.HCM lần này là: Ngành game Việt Nam không muốn hướng tới mô hình của Trung Quốc, cũng không hoàn toàn đi theo Thổ Nhĩ Kỳ. Nó đang thực hiện một cuộc chuyển đổi danh tính — từ một "công xưởng cung cấp game di động" trở thành một "trung tâm công nghiệp game" được toàn cầu công nhận.

• Giai đoạn trước: Coi trọng số lượng, tốc độ và chi phí.

• Giai đoạn sau: Coi trọng sản phẩm, tổ chức, vốn, vòng tuần hoàn nhân tài và tầm ảnh hưởng toàn cầu.

Con đường này sẽ không nhanh chóng, các đội ngũ Việt Nam sẽ còn phải đối mặt với nhiều nhiễu động thực tế. Nhưng mặt tích cực là thị trường đã bắt đầu nhìn thẳng vào những vấn đề này.

Thời điểm nguy hiểm nhất của một ngành công nghiệp không phải là khi có nhiều vấn đề, mà là khi tất cả mọi người đều nghĩ rằng cách đánh trong quá khứ vẫn có thể thắng mãi. Việt Nam rõ ràng đã bước qua giai đoạn đó.

Đây chính là tín hiệu của một thị trường đang tiến tới sự trưởng thành.